سالگى درگذشت و نه تنها امپراطورئى پهناور كه به نيروى سلاح مسخر گشته بود ، بلكه رهنمونهاى نمونه‌اى براى سازمان آن امپراطورى نيز براى جانشينان خويش باقى گذارد . شرح ويژگيهاى خلق و خو و صفات آن فاتح مهيب با مراعات صحت و كمال ، از روى اطلاعاتى كه در دست داريم ، كارى بسيار دشوار است . از اين رهگذر وضع ما در مورد اخلاف وى مساعدتر و بهتر است ، زيرا كه برخى از مورخان ايشان را مستدلا مخرب و ويران‌كننده نشمرده بلكه سازنده محسوب داشته‌اند . مثلا باتو خان در نظر وقايع نگاران روسى جز « ددى محيل » « 1 » نبوده و حال آنكه نه تنها مغولان ويرا « خان خوب » ( صائين خان ) ناميده‌اند بلكه نويسندگان مسلمان « 2 » و ارمنى « 3 » كه هيچ گرايشى به ستايش مغولان نداشته‌اند وى را بخاطر فروتنى و ملايمت و عدالت و خردش به نيكى ياد كرده‌اند . ما دربارهء رجال تاريخى و اقوام گوناگون فقط در صورتى توانيم به صحت داورى كرد كه اطلاعاتى دربارهء زندگى ايشان و تجليات

--> - 10 رمضان ( 24 اوت ) آمده . از سخنان رشيد الدين ( چاپ برزين ، بخش XV ، متن 177 ؛ ترجمه ، 119 ) چنين مستفاد مىگردد كه مرگ چنگيز خان اندكى پيشتر وقوع يافته ، زيرا كه در 14 رمضان 624 هجرى ( 28 اوت 1227 ميلادى ) جنازهء او وارد مغولستان شده بوده . ( 1 ) - كارامزين « تاريخ دولت روسيه » ، مجلد IV ، ص 10 . ( 2 ) - جوزجانى ، ترجمهء راورتى ، II ، 1172 - 1171 . ( چاپ ناسائو - ليس 407 - 406 ) . ( 3 ) - ماگاكيا ، ترجمهء پاتكانوف ، 18 ( اكنون معلوم شده كه مؤلف كتاب كه تأليف آن به ماگاكياى راهب نسبت داده شده گريگور آكانتسى ( آكنرتسى ) مىباشد . رجوع شود به چاپ جديد بليك - فراى ، متن ، 312 ؛ ترجمه ، 313 . - تحريريه )